Günümüzde Emperyalist Sömürü Mekanizması

İ Ç İ N D E K İ L E R
Önsöz	7
Giriş	10
I - Günümüzde Emperyalist Sömürü Şeması	21
II - Ticaret Yoluyla Sömürü	23
III - Yatırım Yoluyla Sömürü	58
IV - Borç Verme Yoluyla Sömürü	78
Sonuç	83
Emperyalizm ve Emekçi Sınıf ve Tabakalar	86
Günümüzde Emperyalist Sömürü Mekanizması Soruları
Ek: Türkiye'de Uluslararası Tekelci Sermaye ve Onunla Bütünleşmiş Yerli Tekelci Sermayenin Ortak Yatırımları	90

ÖNSÖZ

GİRİŞ

A.B.D. ekonomisinin geçirdiği önemli buhranlar ve uzunlukları şöyledir:

İç Savaş sonrası buhran

1865-68

3

yıl

Buhran

1874-79

5

yıl

Buhran

1893-97

4

yıl

Buhran

1907

1

yıl

Savaş sonrası buhran

1920-22

2

yıl

Büyük buhran

1929-33

4

yıl

"Durgunluk"

1948-49

11

ay

"Durgunluk"

1953-54

13

ay

"Durgunluk"

1957-58

9

ay

"Durgunluk"

1960-61

9

ay

"Küçük Durgunluk"

1967

"Durgunluk"

1969-70

12

ay

EK TABLO
NBER Business Cycle Verileri (Ay olarak)

Doruk

Dip

Daralma

Büyüme

Çevrim Süresi

Haziran 1857

Aralık 1858

18

30

48

Ekim 1860

Haziran 1861

8

22

30

Nisan 1865

Aralık 1867

32

46

78

Haziran 1869

Aralık 1870

18

18

36

Ekim 1873

Mart 1879

65

34

99

Mart 1882

Mayıs 1885

38

36

74

Mart 1887

Nisan 1888

13

22

35

Temmuz 1890

Mayıs 1891

10

27

37

Ocak 1893

Haziran 1894

17

20

37

Aralık 1895

Haziran 1897

18

18

36

Haziran 1899

Aralık 1900

18

24

42

Eylül 1902

Ağustos 1904

23

21

44

Mayıs 1907

Haziran 1908

13

33

46

Ocak 1910

Ocak 1912

24

19

43

Ocak 1913

Aralık 1914

23

12

35

Ağustos 1918

Mart 1919

7

44

51

Ocak 1920

Temmuz 1921

18

10

28

Mayıs 1923

Temmuz 1924

14

22

36

Ekim 1926

Kasım 1927

13

27

40

Ağustos 1929

Mart 1933

43

21

64

Mayıs 1937

Haziran 1938

13

50

63

Şubat 1945

Ekim 1945

8

80

88

Kasım 1948

Ekim 1949

11

37

48

Temmuz 1953

Mayıs 1954

10

45

55

Ağustos 1957

Nisan 1958

8

39

47

Nisan 1960

Şubat 1961

10

24

34

Aralık 1969

Kasım 1970

11

106

117

Kasım 1973

Mart 1975

16

36

52

Ocak 1980

Temmuz 1980

6

58

64

Temmuz 1981

Kasım 1982

16

12

28

Temmuz 1990

Mart 1991

8

92

100

Mart 2001

Kasım 2001

8

120

128

Kaynak: NBER, 17 Temmuz 2003.

I. Günümüzde Emperyalist Sömürü Şeması

Emperyalist sömürü mekanizması şu şekilde şematize edilebilir:
I- Ticaret Yoluyla Sömürü
1- Azgelişmiş ülkelerde üretilen mal ve hizmetlerin değerlerinin altında fiyatlarla
satın alınması.
A- Hammaddeler
B- Küçük üreticilerin ürünleri
C- İşgücü (yurtdışındaki işçiler ve beyin göçü)
2- Azgelişmiş ülkelere değerlerinin üstünde -tekel fiyatlarıyla- mal ve hizmet
satılması;
A- Mal satışı (hammadde, yarı-mamul yatırım malı)
B- Hizmet ve bilgi satışı (ulaştırma, müşavirlik hizmetleri ve teknoloji transferi)
II- Yatırım Yoluyla Sömürü
1- İmalat sanayii yatırımları (montaj, taşaron ve dayanıksız tüketim malları
sanayilerinin kurulması),
2- Doğal kaynakların sômürülmesi
3- Banka ve sigortacılık
III- Borç Verme (Borçlandırma) Yoluyla Sömürü

II- TİCARET YOLUYLA SÖMÜRÜ

Emperyalist ülkelerde üretim ve dağıtıma büyük ölçüde tekeller egemendir. Bu konuda, Amerikan emperyalistlerinin en tanınmış yayın organlarından Business Week dergisinde yayınlanmış bir yazıdan bazı alıntılar yapmanın konuya açıklık getireceği kanısındayız.
"A.B.D.'nin büyük anonim şirketleri o kadar önemli istihdam ve gelir merkezleri olmuştur ki, hükümet bunlardan birini kapanma veya işine son verme durumunda bırakamaz. Bu nedenle, hükümet, ekonominin deflasyonist ayarlamalar yapmasını sağlamak yerine, ulusal politikayı dev şirketleri koruyacak biçimde şekillendirmeye zorlanmaktadır."
"Hükümetlerin, büyük şirketleri harcamalarını kısma derdinden korumak doğrultusundaki istekli tavrı, sistemin esnekliğini ortadan kaldırmaktadır."
"Birkaç yüz hırslı oto üreticisinin bulunduğu günlerde, bir Stutz veya bir Franklin'in iflas etmesi ekonomiyi büyük ölçüde etkilemiyordu. Pazar kötü değerlendirmeleri acımasız bir şekilde cezalandırır ve sistem eskisinden daha güçlü olarak ortaya çıkardı... Fakat her iflâs, geride kalan şirketlerin göreli önemini arttırır ve sonunda her üretici o kadar önemli olur ki, onun çökmesi ekonomik bir felâkettir." [sayfa 23]
"Ve şimdi de üç büyük ve bir küçük şirkete [General Motors, Ford, Chrysler ve International Harvester] düşmüş olan oto endüstrisinin elinde halkın istemediği kilometrekarelerce 1975 model araba vardır. Otomobiller için kötü bir yıl herkes için kötü bir yıldır." (Business Week, "When Companies Get Too Big to Fail," 27 Ocak 1975, s. 27.)
Yani günümüzde ekonomiye, politikaya, toplumsal yaşama, ideolojiye, kültüre, askeriyeye, v.b. tekelci devlet kapitalizmi egemendir. Az sayıdaki dev tekel, aralarında anlaşarak üretimi kısmak ve fiyatları arttırmak olanağına sahiptirler. Azgelişmiş ülkeler halklarının tükettiği mallar, bu tekellerden tekel fiyatlarıyla, yani değerlerinin çok üstünde fiyatlarla satın alınır ve azgelişmiş ülkelerin ürettiği mallar bu tekellere değerlerinin çok altında fiyatlarla satılır. Bu olgunun uluslararası ekonomik hayattaki somut göstergesi, emperyalist tekellerin ürettikleri malların fiyatlarının sürekli olarak artması, buna karşılık azgelişmiş ülkelerin ihracat konusu ürünlerinin fiyatlarının artmaması ve artışının gerilerde kalmasıdır.
Yeterli bir kıstas olmamakla beraber, ticaret hadlerinin gelişimi bu sömürünün işleyişi konusunda bir fikir verebilir. Ticaret hadleri, bir ülkenin ihraç ettiği malların fiyatlarındaki gelişimin, ithal ettiği malların fiyatlarına bölünmesiyle elde edilen orandır. Bu oran %100'ün üstündeyse, ihraç edilen malların fiyatlarının artışı, ithal edilen malların fiyatlarındaki artıştan fazla demektir.[

1*]

[sayfa 24]

"İhracat ve ithalâtın büyük bölümü Avrupa Para Birliği ve Ortak Pazar ülkeleriyledir. A.B.D. ile olan ticaret gittikçe azalmaktadır. Bundan sonra bu azalışın daha da büyüyeceği tahmin edilebilir. Anlaşmalı ülkelerle olan ticari ilişkilerde ise önemli ölçüde gelişmeler kaydedilmektedir. Mamafih ihracat ve ithalât ilişkilerinin mevcut olduğu ülkeler şöyle bir gözden geçirildiğinde varılacak tek nokta, Türkiye'nin alışverişinin %90'ını iktisaden gelişmiş ülkelerle yaptığıdır. Türkiye'nin dış ticaret ilişkileri yönünden ne denli "Namüsait" koşullara sahip olduğunu dış ticaret hadleri göstermektedir. Devlet Planlama Teşkilâtı'nın 1963 = 100 esasına göre hazırladığı net dış ticaret hadleri serisine göre 1956'da ticaret haddi değeri 126 iken, [sayfa 25]1965'de 92.7 ye düşmüştür. Türkiye de her gelişmekte olan ülke gibi dış ticaret ilişkilerinden zararlı çıkmaktadır. Dış ticaret hadlerinin değişmesinden ötürü Türkiye'nin net kaybını Doç. Dr. Necdet Serin hesaplamıştır. Bu hesaplamaya göre net kayıp yıllar itibariyle şu seyri göstermiştir:

TÜRKİYE'NİN TİCARET HADLERİNDEKİ DEĞİŞMELERDEN DOĞAN DIŞ TİCARET KAYBI

Dış Ticaret Kaybı (Milyon TL.)

1960
1.084,9

1961
2.150,1

1962
6.389,9

1963
9.548,9

1964
5.928,8

1965
3.379,4

1966
4.309,2

1967
3.368,4

Toplam
34.350,4

"Türkiye'de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı", Devlet İstatistik Enstitüsü, sf. 324.

EK TABLO: I
TÜRKİYE'NİN TİCARET HADLERİNDEKİ DEĞİŞMELERDEN DOĞAN DIŞ TİCARET KAYBI

1985=100

Dış Ticaret Kaybı (Milyon $)

1986

-326

1987

-522

1988

1.461

1989

3.088

1990

4.427

1991

3.235

1992

1.086

1993

927

1994

2.432

1995

15.576

1996

11.254

1997

23.965

1998

18.485

Toplam

85.088

Necdet Serin'in yöntemiyle hesaplanmıştır, Eriş Yayınları.

"Görüldüğü gibi sekiz yıllık bir dönem içinde yalnız fiyat değişmelerinden ötürü Türkiye'nin kaybı 34 milyar Türk Lirasıdır. Bu Türkiye'nin kaybı olduğu gibi, mal satan ileri ülkelerin de kazancıdır."

EK TABLO: II
Net Değişim Ticaret Hadleri
(1985 = 100)

Yıllar

İhracat Fiyat İndeksi (Px)

İthalat Fiyat Endeksi (Pm)

Net Değişim Ticaret Hadleri

1970

33,6

28,3

118,7

1971

33,8

26,1

129,5

1972

37,7

32,7

115,3

1973

48,8

39,2

124,5

1974

60,5

57,6

105,0

1975

62,4

62,1

100,5

1976

64,3

56,8

113,2

1977

72,0

61,9

116,3

1978

74,5

65,4

113,9

1979

82,4

70,2

117,4

1980

99,4

86,9

114,4

1981

107,2

86,0

124,7

1982

100,6

84,5

119,1

1983

96,4

81,5

118,3

1984

95,2

79,5

119,7

1985

100,0

100,0

100,0

1986

93,8

92,9

101,0

1987

100,4

96,6

103,9

1988

102,1

111,9

91,2

1989

107,4

125,0

85,9

1990

122,8

133,1

92,3

1991

117,7

126,8

92,8

1992

116,4

115,3

101,0

1993

118,7

112,9

105,1

1994

109,7

118,0

93,0

1995

137,1

166,1

82,5

1996

113,0

132,7

85,2

1997

126,9

163,9

77,4

1998

121,7

153,0

79,5

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı, Aylık Dış Ticaret Bülteni, 1994; Dış Ticaret Endeksleri, 1999a.

[sayfa 26]

"Biz öyle bir sisteme bağlandık ki, başta Almanya olmak üzere tamamen karşı tarafın fiyat hâkimiyetine girdik. Bize istediği gibi bir fiyat empoze ederdi. Onun maliyetini biz bilmiyorduk. Fakat o bizim maliyetimizi son santimine kadar biliyordu. Bizi nihayet kendi hakimiyetine aldıktan sonra ve daha doğrusu bizi kendi pençesine düşürdükten sonra, istediği fiyatla bizden mal alan ve bazen de kamufle edip, pahalı alıyor gibi göstererek başka memleketlerden %60-70 daha ucuz alabileceğimiz malları istediği fiyatlarla bize satan bir memleketin arkasından sürüklendik." (Bilsay Kuruç, İktisat Politikasının Resmî Belgeleri, Ankara, 1963, s. 100-101.)

[sayfa 27]

Dış Ticaret İstatistikleri

EK TABLO: III Türkiye Çay Ticareti

İHRACAT

İTHALAT

Miktar
(Ton)

Değer
(1000$)

Kg./$

Miktar
(Ton)

Değer
(1000$)

Kg./$

1990

27.653

43.255

1,56

328

1.096

3,34

1991

2.314

3.089

1,33

1.569

3.807

2,43

1992

5.044

6.200

1,23

1.469

2.890

1,97

1993

39.611

45.807

1,16

2.033

4.605

2,27

1994

5.214

5.529

1,06

1.233

2.798

2,27

1995

2.301

3.506

1,52

1.300

2.983

2,29

1996

4.747

4.122

0,87

1.848

3.528

1,91

1997

15.622

7.813

0,50

1.600

3.685

2,30

1998

17.550

14.301

0,81

2.755

5.000

1,81

1999

4.522

4.892

1,08

4.744

7.884

1,66

2000

6.374

5.767

0,90

2.431

3.351

1,38

2001

4.809

4.063

0,84

5.365

8.375

1,56

2002

5.088

4.732

0,93

2003

6.690

6.239

0,93

2004

5.822

5.928

1,02

2005

5.718

6.452

1,13

Kaynak:Dış Ticaret Müsteşarlığı.

Hayat Hikâyem

[sayfa 28]

"1928 yılında Ford ile ilk anlaşmayı yaptık." (s. 56).
"1943 yılındaydık. Savaş uzuyor, bütün Avrupa'yı titreten Alman orduları Hitler'in durmadan değişen kararları ile yıpranıyor, savaş uzadıkça da Müttefikler zaman kazanıyor, güçleniyorlardı. Yılın ikinci yarısında bende şu görüş belirdi: Bu savaşı Amerika ve Müttefikler kazanacak, ticaret serbest olacak, Avrupa bitkin bir halde, Amerika ile büyük iş yapmak imkânları çıkacak; iş alanıma giren büyük Amerikan firmalarının temsilciliklerini almalıyım. Bu yoldan yürüme gereğine kadar verdim. Daha önceden Ford acentesi olduğum, Firestone lastiklerinin Ankara temsilciliğini yaptığım, Geseryanlarla da çalıştığım sürede Kelvinator buzdolapları ve Philco radyolarını sattığım için en iyi markaların Amerika'da bulunduğunu ve seri üretim yapılan işlerde Amerikan mallarının Avrupa'ya oranla kalite ve fiyat bakımından daha uygun olduğa görüşüne varmıştım." (s. 73) [sayfa 29]

"Biz de II. Dünya Savaşı bittikten; sonra, Amerika ve Avrupa şirketlerinden birçok temsilcilikler almış ve Devlet eksiltmelerine girmek üzere Tetico Şirketini kurmuştuk. Bu şirketin bütün işi komisyonculuktu. Ankara Belediyesinin bu troleybüs eksiltmesine Tetico Şirketimiz de katıldı. General Electric Şirketinin temsilcisi olarak katıldığımız bu eksiltmede 10 troleybüs işini aldık." (s. 133)
"O yıllarda traktörle tarım yapan çiftçiler çok azdı. Marshall Plânı uygulanmaya başladı. Firmamız Amerikan Oliver Firmasının traktörlerinin acentesiydi. Marshall Plânından ilk defa Oliver marka traktörler İstanbul'a geldiği zaman Amerikan Yardım Heyeti Başkanı Russell Dorr bir tören yapmak istedi." (s. 58)
"1946'da ilk Amerika yolculuğum tüccarlıktan çıkıp sanayiciliğe geçişimin başlangıç noktası olmuştur." (s. 73)
"Gerçekten özel sektörün endüstri hayatının başlangıcının 1950 olduğunu kabul etmek uygun olur." (s. 151)
"Amerika yolculuğunda temsil ettiğimiz firma yetkilileri ile tanışmaktan başka bir hedefim vardı: Türkiye'de bir ampul fabrikası, bir de lastik fabrikası kurmak. Bu amaçla görüştüğüm gerek General Electric, gerekse U.S. Rubber (şimdiki Uniroyal) çok büyük şirketlerdi, âdeta birer hükümet gibiydi. Derdimi anlatmak ve karar almak çok güçtü. Başarılı olmak için, küçüklerden başlayıp onları inandırmak, işi pişirerek [sayfa 30] kademe kademe yükseklere götürmek gerekiyordu. İlk Amerika yolculuğunda bu yolu tuttum. Önce General Electric firmasının Türkiye işlerine bakan ve bizi seven direktörüyle tanıştım. Derdimizi ona anlattık. Ondan sonra Malî İşler başkan vekili Mr. Evereth'i inandırdık. International General Electric'in genel müdürü Mr. Herod'a görüşümüzü kabul ettirdik, oradan işi General Electric'in Genel Müdürü, aynı zamanda İdare Meclisi Başkanı Mr. Reed'e iletmek gerekiyordu. Bana 45 dakikalık bir randevu verdi... Mr. Reed bu konuşmasında ahiret suali gibi sorular sordu. 34 dakika kendisi konuştu, 11 dakika da ben. Görüşümü, düşüncelerimi anlatamadan 45 dakika bitti, Mr. Reed saatine baktı. Tabii bu "gidin" demekti. Hiç bir sonuca varamadık. Ben kendisinden bir randevu daha rica ettim."
"Bir hafta sonra 45 dakikalık bir randevu daha verdi. Bu ikinci gidişimde Türkiye'de General Electric Ampul Fabrikası kurulması kararını aldım. Uzun konuşmalar oldu, Türkiye'ye heyetler gelip gitti, sonunda şirket kuruldu, fabrika inşaatına başlandı, başarı sağlandı. Memlekete Amerikan sermayesi ile ortak ilk fabrika böylece kuruldu. Döviz tasarruf edildi, General Electric kazandı, biz kazandık. Bu başarımdan dolayı çok memnunum."
"Amerika'dayken, Türkiye'de bir lâstik fabrikası kurmak üzere, U.S. Rubber şirketine de teklifte bulundum. Onbeş yıl uğraştım, bir türlü kabul ettirmek mümkün olmadı, tâ ki biz Pirelli ile lastik fabrikası kurmaya karar verip işe başlayana kadar. O zaman harekete geçerek Türkiye'de bir fabrika kurmaya karar verdiler, ama işe çok geç başlanmış oldu. Her demir tavında [sayfa 31] dövülmek gerek. İlk Amerika yolculuğumun hedeflerinden birinde başarılı oldum, diğerinde olamadım. Lastik fabrikası 1964 yılında gecikerek kuruldu" (s. 76-77) [2*]

[sayfa 32]

[sayfa 33]

[sayfa 34]

1 - Azgelişmiş Ülkelerde Üretilen Mal
ve Hizmetlerin Değerlerinin
Altında Fiyatlarla Satın Alınması

A) Hammaddeler:

[sayfa 35]

₄

[sayfa 36]

Birlik Haberleri

B) Küçük üreticilerin ürünleri:

Tarımsal Kredi Sorunları, Özellikle Tefecilik

[sayfa 37]

1961-1972 döneminde yaprak tütün ihraç fiyatları şöyledir: ($/kg.)

Yıl

İhraç fiyatı

Yıl

İhraç fiyatı

1961

1.06

1967

1.31

1962

1.08

1968

1.19

1963

1.55

1969

1.20

1964

1.63

1970

1.11

1965

1.38

1971

1.04

1966

1.31

1972

1.09

Kaynak: İGEME, Enformasyon Bülteni, 13 Haziran 1973, s. 2.

EK TABLO: IV - Türkiye Tütün Ticareti

İhracat

İthalat

Miktar (Ton)

Değer 1000 $

$/kg.

Miktar (Ton)

Değer 1000 $

$/kg.

1988
77.683

260.000

3,35

610

3.602

5,90

1989
116.869

479.083

4,10

4.082

23.562

5,77

1990
96.679

429.739

4,45

3.279

21.429

6,54

1991
137.366

565.762

4,12

10.984

68.635

6,25

1992
78.968

312.993

3,96

21.934

133.133

6,07

1993
95.559

410.445

4,30

22.497

129.185

5,74

1994
111.937

404.364

3,61

18.325

91.563

5,00

1995
136.392

354.464

2,60

19.411

91.779

4,73

1996
169.138

564.039

3,33

24.954

106.098

4,25

1997
160.361

575.916

3,59

24.351

147.127

6,04

1998
155.287

521.473

3,36

42.174

255.498

6,06

1999
129.053

477.458

3,70

48.846

247.591

5,07

2000
100.388

368.363

3,67

62.195

308.183

4,96

2001
105.769

354.315

3,35

50.113

243.369

4,86

2002

95.922

285.630

2,98

2003

113.666

328.976

2,89

2004

114.774

399.804

3,48

2005

134.308

468.260

3,49

Kaynak: Tekel,DİE.

[sayfa 38]

Çekirdeksiz kuru üzümün ihraç edilen bölümü (%)

1956
65.6
1963
83.3

1957
90.7
1964
82.6

1958
77.3
1965
62.7

1959
84.7
1966
78.4

1960
86.2
1967
76.0

1961
83.9
1968
78.7

1962
92.0
1969
72.8

Kaynak: İzmir Ticaret Borsası, Çekirdeksiz Kuru Üzüm Semineri, 1972. "Türkiye'de Üzüm Değerlendirilmesi ve Bazı Problemleri" ile "Üzüm İhraç Problemleri" yazılarından derlenmiştir. 1970-73 Yılları, Ticaret Bakanlığı; 1961-72 Yıllık, İhracat Başlıca Maddeleri.

[sayfa 39]

Çekirdeksiz kuru üzüm ihraç fiyatları ($/kg.)

1965

0.328

1966

0.324

1967

0.314

1968

0.304

1969

0.300

1970

0.302

1971

0.252

Kaynak : Nihat Aşkın, "Türkiye'de Üzümün Fiyat ve Üretim Politikası ile İlgili Genel Sorunlar", a.g.e., 1972.

EK TABLO: V - Üzüm (taze+kuru) ihracatı

Miktar (Ton)

Değer (1000 $)

$/kg.

1990
122.898

150.402

1,22

1991
123.445

144.166

1,17

1992
111.360

128.133

1,15

1993
122.322

133.812

1,09

1994
172.776

175.708

1,02

1995
169.333

189.284

1,12

1996
175.964

189.341

1,08

1997
179.407

204.507

1,14

1998
194.757

213.664

1,10

1999
188.939

202.969

1,07

2000
266.617

225.726

0,85

2001
305.034

195.879

0,64

2002

287.944

192.029

0,67

2003

295.313

235.205

0,80

2004

371.204

313.147

0,84

2005

382.027

330.956

0,87

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı

[sayfa 40]

Yaş çay alım fiyatları

(krş,/kg)

$/kg.

1959-1965
300

0,33

1966-1970
350

0,39

1971-1972
400

0,27

Kaynak: G. Çelebioğlu ve İ. Sönmez, Çay Yetiştiriciliği ve İmalâtı, 1973.

EK TABLO: VI - Yaş çay alım fiyatları

TL/Kg

$/kg.

1990
958

0,37

1991
1.436

0,34

1992
2.336

0,34

1993
3.536

0,32

1994
6.100

0,21

1995
12.000

0,26

1996
25.000

0,31

1997
52.375

0,35

1998
82.500

0,32

1999
130.000

0,31

2000
162.500

0,26

2001
250.000

0,20

Kaynak: Çay-Kur.

Yıllara Göre Türkiye Kuru Çay İhracatı

Yıl İhracat (kg.) Satış Bedeli (TL.) Fiyat (Kr.) Maliyet (TL/Kg.) Satış Maliyeti Zarar (TL)

1967

8.621.869

16.726.426

194

22,62

195.026.677

178.300.251

1968

7.292.660

15.897.999

218

21,36

155.771.218

139.873.219

1969

8.300.336

19.754.800

238

22,26

184.765.479

165.010.680

1970

7.863.822

19.974.108

254

24,68

194.079.127

174.105.019

1971

24.234.588

76.338.952

315

28,53

691.412.796

615.073.843

1972

6.376.253

31.562.452

495

41,94

267.420.051

235.857.598

1973

18.810.129

50.787.348

270

31,18

586.499.822

535.712.474

1974

11.677.000

65.391.200

560

45,00

525.465.000

460.073.800

Kaynak: Kuru Çayın Yurtiçi ve Yurdışı Pazarlanması, Adnan Özaktaş, s. 17.

EK TABLO: VII - Türkiye Çay Ticareti

İHRACAT

İTHALAT

Miktar (Ton)

Değer (1000 $)

$/kg.

Miktar (Ton)

Değer (1000 $)

$/kg.

1990

27.653

43.255

1,56

328

1.096

3,34

1991

2.314

3.089

1,33

1.569

3.807

2,43

1992

5.044

6.200

1,23

1.469

2.890

1,97

1993

39.611

45.807

1,16

2.033

4.605

2,27

1994

5.214

5.529

1,06

1.233

2.798

2,27

1995

2.301

3.506

1,52

1.300

2.983

2,29

1996

4.747

4.122

0,87

1.848

3.528

1,91

1997

15.622

7.813

0,50

1.600

3.685

2,30

1998

17.550

14.301

0,81

2.755

5.000

1,81

1999

4.522

4.892

1,08

4.744

7.884

1,66

2000

6.374

5.767

0,90

2.431

3.351

1,38

2001

4.809

4.063

0,84

5.365

8.375

1,56

Kaynak:Dış Ticaret Müsteşarlığı.

EK TABLO: VIII
Yıllar İtibariyle Türkiye Çay Dikim Alanı, Çay Yetiştiren Çiftçi Sayısı, Yaş Çay Yaprağı Üretimi, Kuru Çay Üretimi

Dikim Alanı (Ha)

Çay Yetiştiren Çiftçi Sayısı

Yaş Çay Yaprağı Üretimi (Ton)

Kuru Çay Üretimi (Ton)

1990

90.600

202.082

672.000

135.000

1991

90.000

202.904

767.000

163.000

1992

89.800

215.278

870.000

173.000

1993

89.800

215.400

776.000

161.000

1994

76.700

200.530

806.000

171.000

1995

76.700

201.657

728.000

155.000

1996

76.700

201.500

777.000

155.000

1997

76.700

201.500

751.000

145.000

1998

76.700

201.500

1.048.000

192.000

1999

76.700

203.000

1.093.000

198.000

2000

76.700

204.000

760.000

140.000

2001

76.700

204.000

824.946

170.000

Kaynak:Çay-Kur

[sayfa 41]

C) İşgücünün Ucuz Satın Alınması:

[sayfa 42]

Yurtdışındaki işçilerin bulundukları yerlere göre dağılımı şu şekildedir:

Ülke

Sayı

Oran(%)

Almanya

605.000

78.02

Hollanda

46.018

5.93

Avusturya

29.746

3.83

Fransa

29.600

3.82

İsviçre

23.158

3.00

Belçika

21.029

2.71

Diğerleri

20.904

2.69

Toplam

775.455

100.00

Kaynak: İş ve İşçi Bulma Kurumu.

EK TABLO: IX
Yurtdışındaki işçilerin bulundukları yerlere göre dağılımı-2002

Toplam

Oranı %

İşçi statüsündekiler

Oranı %

Almanya
1.912.169

53,8

678.290

56,7

Fransa
359.034

10,1

87.992

7,4

Hollanda
341.400

9,6

100.000

8,4

Avusturya
130.703

3,7

53.616

4,5

İngiltere
100.000

2,8

40.000

3,3

Arabistan
100.000

2,8

95.000

7,9

İsviçre
78.256

2,2

38.974

3,3

Avustralya
56.261

1,6

20.100

1,7

Belçika
45.866

1,3

14.863

1,2

İsveç
33.094

0,9

13.300

1,1

Danimarka
30.450

0,9

18.310

1,5

Norveç
10.915

0,3

-

-

Diğer
353.396

10,0

35.167

2,9

Toplam
3.551.544

1.195.612

Kaynak: Dışişleri Bakanlığı, 2002.

[sayfa 43]

"Bugünkü şartlar altında ülkemiz, başka ülkelerden yüksek zeka ve kabiliyet sahibi göçmenleri çekebilmek için, müstesna bir imkana sahiptir. Eğer iyi yönetilirse göç, ulusal kaynaklarımızın en büyüğünden biri, son derece bir fikir ve maharet kaynağı olabilir." (TMMOB, Birlik Haberleri, Sayı: 6)

"Amerikan Tıp Birliğinin Bildirilerine göre, ABD'de 1970 yılında 62.400 hekim vardır. Bunların %57'si her yönüyle dışa bağımlı olan geri bıraktırılmış ülkelerden gelmekte idi. Türkiye'de 3.210 hekimle dışarıya [sayfa 44] ihraç ettiği hekimlerle, bu ülkeler içinde yer almaktadır." (TMMOB, Birlik Haberleri, Sayı: 29, "Yurtdışına Beyin Göçü".

2 - Az Gelişmiş Ülkelere Değerlerinin
Üstünde Fiyatlarla Mal ve Hizmet Satılması

[sayfa 45]

[sayfa 46]

Özsermaye

Genel toplam

"İmalâtçı - sanayiciler"

- 100 bin TL.

1.682

657

100 bin- 500 bin TL.

3.325

1.305

500 bin- 1 milyon TL.

1.706

657

1 milyon- 5 milyon TL.

2.459

1.121

5 milyon- 50 milyon TL.

904

619

50 milyon- 300 milyon TL.

123

83

300 milyondan fazla

7

3

Toplam

10.206

4.445

Kaynak : Ticaret Bakanlığı, Dış Ticaret Genel Sekreterliği, Değerlendirme Genel Md., İthalâtçılarımıza İlişkin Genel Bir Araştırma, Mart 1974.

A) Mal Satışı:

[sayfa 47]

Hammadde adı
Dünya piyasa fiyatı $/kg

İthal Fiyatı $/kg

Chlorbenzodiazeğin

57.00

738.37

Chlorthiazide

6.00

83.62

Bellaton Total Alkoloid

1.80

457.50

Kaynak: Çokuluslu Tekeller ve İlaç Sömürüsü, T.İ.B. Yayınları, no. 7.

[sayfa 48]

[sayfa 49]

Milyon dolar

İran
3.800

İsrail
2.100

Suudi Arabistan
588

Yunanistan
435

Batı Almanya
219

İspanya
148

Kanada
94

G. Kore
81

Tayvan
68

Şili
68

Toplam
7.601

Diğerleri
600

EK TABLO: X
En büyük silah ithalatçısı ülkeler
(milyon $)

1996

1998

2000

1996-2000 toplamı

Tayvan
1.313

4.022

445

12.281

Suudi Arabistan
1.728

2.529

92

8.362

Türkiye
1.143

1.766

704

5.664

G. Kore
1.566

870

708

5.334

Cin
1.047

88

2.085

5.231

Hindistan
804

547

429

4.228

Mısır
918

515

580

3.619

İsrail
75

1.300

270

2.890

A.B.D. ekonomisinin geçirdiği önemli buhranlar ve uzunlukları şöyledir:
İç Savaş sonrası buhran	1865-68	3	yıl
Buhran	1874-79	5	yıl
Buhran	1893-97	4	yıl
Buhran	1907	1	yıl
Savaş sonrası buhran	1920-22	2	yıl
Büyük buhran	1929-33	4	yıl
"Durgunluk"	1948-49	11	ay
"Durgunluk"	1953-54	13	ay
"Durgunluk"	1957-58	9	ay
"Durgunluk"	1960-61	9	ay
"Küçük Durgunluk"	1967
"Durgunluk"	1969-70	12	ay

EK TABLO NBER Business Cycle Verileri (Ay olarak)
Doruk	Dip	Daralma	Büyüme	Çevrim Süresi
Haziran 1857	Aralık 1858	18	30	48
Ekim 1860	Haziran 1861	8	22	30
Nisan 1865	Aralık 1867	32	46	78
Haziran 1869	Aralık 1870	18	18	36
Ekim 1873	Mart 1879	65	34	99
Mart 1882	Mayıs 1885	38	36	74
Mart 1887	Nisan 1888	13	22	35
Temmuz 1890	Mayıs 1891	10	27	37
Ocak 1893	Haziran 1894	17	20	37
Aralık 1895	Haziran 1897	18	18	36
Haziran 1899	Aralık 1900	18	24	42
Eylül 1902	Ağustos 1904	23	21	44
Mayıs 1907	Haziran 1908	13	33	46
Ocak 1910	Ocak 1912	24	19	43
Ocak 1913	Aralık 1914	23	12	35
Ağustos 1918	Mart 1919	7	44	51
Ocak 1920	Temmuz 1921	18	10	28
Mayıs 1923	Temmuz 1924	14	22	36
Ekim 1926	Kasım 1927	13	27	40
Ağustos 1929	Mart 1933	43	21	64
Mayıs 1937	Haziran 1938	13	50	63
Şubat 1945	Ekim 1945	8	80	88
Kasım 1948	Ekim 1949	11	37	48
Temmuz 1953	Mayıs 1954	10	45	55
Ağustos 1957	Nisan 1958	8	39	47
Nisan 1960	Şubat 1961	10	24	34
Aralık 1969	Kasım 1970	11	106	117
Kasım 1973	Mart 1975	16	36	52
Ocak 1980	Temmuz 1980	6	58	64
Temmuz 1981	Kasım 1982	16	12	28
Temmuz 1990	Mart 1991	8	92	100
Mart 2001	Kasım 2001	8	120	128
Kaynak: NBER, 17 Temmuz 2003.

TÜRKİYE'NİN TİCARET HADLERİNDEKİ DEĞİŞMELERDEN DOĞAN DIŞ TİCARET KAYBI
	Dış Ticaret Kaybı (Milyon TL.)
1960	1.084,9
1961	2.150,1
1962	6.389,9
1963	9.548,9
1964	5.928,8
1965	3.379,4
1966	4.309,2
1967	3.368,4
Toplam	34.350,4
"Türkiye'de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı", Devlet İstatistik Enstitüsü, sf. 324.

EK TABLO: I TÜRKİYE'NİN TİCARET HADLERİNDEKİ DEĞİŞMELERDEN DOĞAN DIŞ TİCARET KAYBI
1985=100	Dış Ticaret Kaybı (Milyon $)
1986	-326
1987	-522
1988	1.461
1989	3.088
1990	4.427
1991	3.235
1992	1.086
1993	927
1994	2.432
1995	15.576
1996	11.254
1997	23.965
1998	18.485
Toplam	85.088
Necdet Serin'in yöntemiyle hesaplanmıştır, Eriş Yayınları.

EK TABLO: II Net Değişim Ticaret Hadleri (1985 = 100)
Yıllar	İhracat Fiyat İndeksi (Px)	İthalat Fiyat Endeksi (Pm)	Net Değişim Ticaret Hadleri
1970	33,6	28,3	118,7
1971	33,8	26,1	129,5
1972	37,7	32,7	115,3
1973	48,8	39,2	124,5
1974	60,5	57,6	105,0
1975	62,4	62,1	100,5
1976	64,3	56,8	113,2
1977	72,0	61,9	116,3
1978	74,5	65,4	113,9
1979	82,4	70,2	117,4
1980	99,4	86,9	114,4
1981	107,2	86,0	124,7
1982	100,6	84,5	119,1
1983	96,4	81,5	118,3
1984	95,2	79,5	119,7
1985	100,0	100,0	100,0
1986	93,8	92,9	101,0
1987	100,4	96,6	103,9
1988	102,1	111,9	91,2
1989	107,4	125,0	85,9
1990	122,8	133,1	92,3
1991	117,7	126,8	92,8
1992	116,4	115,3	101,0
1993	118,7	112,9	105,1
1994	109,7	118,0	93,0
1995	137,1	166,1	82,5
1996	113,0	132,7	85,2
1997	126,9	163,9	77,4
1998	121,7	153,0	79,5
Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı, Aylık Dış Ticaret Bülteni, 1994; Dış Ticaret Endeksleri, 1999a.

EK TABLO: III Türkiye Çay Ticareti
	İHRACAT			İTHALAT
	Miktar (Ton)	Değer (1000$)	Kg./$	Miktar (Ton)	Değer (1000$)	Kg./$
1990	27.653	43.255	1,56	328	1.096	3,34
1991	2.314	3.089	1,33	1.569	3.807	2,43
1992	5.044	6.200	1,23	1.469	2.890	1,97
1993	39.611	45.807	1,16	2.033	4.605	2,27
1994	5.214	5.529	1,06	1.233	2.798	2,27
1995	2.301	3.506	1,52	1.300	2.983	2,29
1996	4.747	4.122	0,87	1.848	3.528	1,91
1997	15.622	7.813	0,50	1.600	3.685	2,30
1998	17.550	14.301	0,81	2.755	5.000	1,81
1999	4.522	4.892	1,08	4.744	7.884	1,66
2000	6.374	5.767	0,90	2.431	3.351	1,38
2001	4.809	4.063	0,84	5.365	8.375	1,56
2002	5.088	4.732	0,93
2003	6.690	6.239	0,93
2004	5.822	5.928	1,02
2005	5.718	6.452	1,13
Kaynak:Dış Ticaret Müsteşarlığı.

1961-1972 döneminde yaprak tütün ihraç fiyatları şöyledir: ($/kg.)
Yıl	İhraç fiyatı	Yıl	İhraç fiyatı
1961	1.06	1967	1.31
1962	1.08	1968	1.19
1963	1.55	1969	1.20
1964	1.63	1970	1.11
1965	1.38	1971	1.04
1966	1.31	1972	1.09
Kaynak: İGEME, Enformasyon Bülteni, 13 Haziran 1973, s. 2.

EK TABLO: IV - Türkiye Tütün Ticareti
	İhracat			İthalat
	Miktar (Ton)	Değer 1000 $	$/kg.	Miktar (Ton)	Değer 1000 $	$/kg.
1988	77.683	260.000	3,35	610	3.602	5,90
1989	116.869	479.083	4,10	4.082	23.562	5,77
1990	96.679	429.739	4,45	3.279	21.429	6,54
1991	137.366	565.762	4,12	10.984	68.635	6,25
1992	78.968	312.993	3,96	21.934	133.133	6,07
1993	95.559	410.445	4,30	22.497	129.185	5,74
1994	111.937	404.364	3,61	18.325	91.563	5,00
1995	136.392	354.464	2,60	19.411	91.779	4,73
1996	169.138	564.039	3,33	24.954	106.098	4,25
1997	160.361	575.916	3,59	24.351	147.127	6,04
1998	155.287	521.473	3,36	42.174	255.498	6,06
1999	129.053	477.458	3,70	48.846	247.591	5,07
2000	100.388	368.363	3,67	62.195	308.183	4,96
2001	105.769	354.315	3,35	50.113	243.369	4,86
2002	95.922	285.630	2,98
2003	113.666	328.976	2,89
2004	114.774	399.804	3,48
2005	134.308	468.260	3,49
Kaynak: Tekel,DİE.

Çekirdeksiz kuru üzümün ihraç edilen bölümü (%)
1956	65.6	1963	83.3
1957	90.7	1964	82.6
1958	77.3	1965	62.7
1959	84.7	1966	78.4
1960	86.2	1967	76.0
1961	83.9	1968	78.7
1962	92.0	1969	72.8
Kaynak: İzmir Ticaret Borsası, Çekirdeksiz Kuru Üzüm Semineri, 1972. "Türkiye'de Üzüm Değerlendirilmesi ve Bazı Problemleri" ile "Üzüm İhraç Problemleri" yazılarından derlenmiştir. 1970-73 Yılları, Ticaret Bakanlığı; 1961-72 Yıllık, İhracat Başlıca Maddeleri.

Çekirdeksiz kuru üzüm ihraç fiyatları ($/kg.)
1965	0.328
1966	0.324
1967	0.314
1968	0.304
1969	0.300
1970	0.302
1971	0.252
Kaynak : Nihat Aşkın, "Türkiye'de Üzümün Fiyat ve Üretim Politikası ile İlgili Genel Sorunlar", a.g.e., 1972.

EK TABLO: V - Üzüm (taze+kuru) ihracatı
	Miktar (Ton)	Değer (1000 $)	$/kg.
1990	122.898	150.402	1,22
1991	123.445	144.166	1,17
1992	111.360	128.133	1,15
1993	122.322	133.812	1,09
1994	172.776	175.708	1,02
1995	169.333	189.284	1,12
1996	175.964	189.341	1,08
1997	179.407	204.507	1,14
1998	194.757	213.664	1,10
1999	188.939	202.969	1,07
2000	266.617	225.726	0,85
2001	305.034	195.879	0,64
2002	287.944	192.029	0,67
2003	295.313	235.205	0,80
2004	371.204	313.147	0,84
2005	382.027	330.956	0,87
Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı

Yaş çay alım fiyatları
	(krş,/kg)	$/kg.
1959-1965	300	0,33
1966-1970	350	0,39
1971-1972	400	0,27
Kaynak: G. Çelebioğlu ve İ. Sönmez, Çay Yetiştiriciliği ve İmalâtı, 1973.

EK TABLO: VI - Yaş çay alım fiyatları
	TL/Kg	$/kg.
1990	958	0,37
1991	1.436	0,34
1992	2.336	0,34
1993	3.536	0,32
1994	6.100	0,21
1995	12.000	0,26
1996	25.000	0,31
1997	52.375	0,35
1998	82.500	0,32
1999	130.000	0,31
2000	162.500	0,26
2001	250.000	0,20
Kaynak: Çay-Kur.

Yıllara Göre Türkiye Kuru Çay İhracatı
Yıl	İhracat (kg.)	Satış Bedeli (TL.)	Fiyat (Kr.)	Maliyet (TL/Kg.)	Satış Maliyeti	Zarar (TL)
1967	8.621.869	16.726.426	194	22,62	195.026.677	178.300.251
1968	7.292.660	15.897.999	218	21,36	155.771.218	139.873.219
1969	8.300.336	19.754.800	238	22,26	184.765.479	165.010.680
1970	7.863.822	19.974.108	254	24,68	194.079.127	174.105.019
1971	24.234.588	76.338.952	315	28,53	691.412.796	615.073.843
1972	6.376.253	31.562.452	495	41,94	267.420.051	235.857.598
1973	18.810.129	50.787.348	270	31,18	586.499.822	535.712.474
1974	11.677.000	65.391.200	560	45,00	525.465.000	460.073.800
Kaynak: Kuru Çayın Yurtiçi ve Yurdışı Pazarlanması, Adnan Özaktaş, s. 17.

EK TABLO: VIII Yıllar İtibariyle Türkiye Çay Dikim Alanı, Çay Yetiştiren Çiftçi Sayısı, Yaş Çay Yaprağı Üretimi, Kuru Çay Üretimi
	Dikim Alanı (Ha)	Çay Yetiştiren Çiftçi Sayısı	Yaş Çay Yaprağı Üretimi (Ton)	Kuru Çay Üretimi (Ton)
1990	90.600	202.082	672.000	135.000
1991	90.000	202.904	767.000	163.000
1992	89.800	215.278	870.000	173.000
1993	89.800	215.400	776.000	161.000
1994	76.700	200.530	806.000	171.000
1995	76.700	201.657	728.000	155.000
1996	76.700	201.500	777.000	155.000
1997	76.700	201.500	751.000	145.000
1998	76.700	201.500	1.048.000	192.000
1999	76.700	203.000	1.093.000	198.000
2000	76.700	204.000	760.000	140.000
2001	76.700	204.000	824.946	170.000
Kaynak:Çay-Kur

Yurtdışındaki işçilerin bulundukları yerlere göre dağılımı şu şekildedir:
Ülke	Sayı	Oran(%)
Almanya	605.000	78.02
Hollanda	46.018	5.93
Avusturya	29.746	3.83
Fransa	29.600	3.82
İsviçre	23.158	3.00
Belçika	21.029	2.71
Diğerleri	20.904	2.69
Toplam	775.455	100.00
Kaynak: İş ve İşçi Bulma Kurumu.

EK TABLO: IX Yurtdışındaki işçilerin bulundukları yerlere göre dağılımı-2002
	Toplam	Oranı %	İşçi statüsündekiler	Oranı %
Almanya	1.912.169	53,8	678.290	56,7
Fransa	359.034	10,1	87.992	7,4
Hollanda	341.400	9,6	100.000	8,4
Avusturya	130.703	3,7	53.616	4,5
İngiltere	100.000	2,8	40.000	3,3
Arabistan	100.000	2,8	95.000	7,9
İsviçre	78.256	2,2	38.974	3,3
Avustralya	56.261	1,6	20.100	1,7
Belçika	45.866	1,3	14.863	1,2
İsveç	33.094	0,9	13.300	1,1
Danimarka	30.450	0,9	18.310	1,5
Norveç	10.915	0,3	-	-
Diğer	353.396	10,0	35.167	2,9
Toplam	3.551.544		1.195.612
Kaynak: Dışişleri Bakanlığı, 2002.

Özsermaye	Genel toplam	"İmalâtçı - sanayiciler"
- 100 bin TL.	1.682	657
100 bin- 500 bin TL.	3.325	1.305
500 bin- 1 milyon TL.	1.706	657
1 milyon- 5 milyon TL.	2.459	1.121
5 milyon- 50 milyon TL.	904	619
50 milyon- 300 milyon TL.	123	83
300 milyondan fazla	7	3
Toplam	10.206	4.445
Kaynak : Ticaret Bakanlığı, Dış Ticaret Genel Sekreterliği, Değerlendirme Genel Md., İthalâtçılarımıza İlişkin Genel Bir Araştırma, Mart 1974.

Hammadde adı	Dünya piyasa fiyatı $/kg	İthal Fiyatı $/kg
Chlorbenzodiazeğin	57.00	738.37
Chlorthiazide	6.00	83.62
Bellaton Total Alkoloid	1.80	457.50
Kaynak: Çokuluslu Tekeller ve İlaç Sömürüsü, T.İ.B. Yayınları, no. 7.

	Milyon dolar
İran	3.800
İsrail	2.100
Suudi Arabistan	588
Yunanistan	435
Batı Almanya	219
İspanya	148
Kanada	94
G. Kore	81
Tayvan	68
Şili	68
Toplam	7.601
Diğerleri	600